Studia i Monografie nr 206
Głównym celem monografii było dokonanie pomiaru efektywności przedsiębiorstw wielkotowarowych w różnych wymiarach ich funkcjonowania oraz identyfikacja determinant efektywności po akcesji naszego kraju do Unii Europejskiej. Z uwagi na szeroki kontekst realizacji różnych celów przez przedsiębiorstwa wielkotowarowe oraz zakres prowadzonych badań analizowano trzy główne aspekty efektywności: techniczny i produktywnościowy, alokacyjno-finansowy oraz przyjazności środowiskowej (ekologiczny).
Oceniając wykorzystanie zasobów produkcyjnych, zastosowano nieparametryczną metodę programowania liniowego Data Envelopment Analysis (DEA). Stwierdzono, że zależności pomiędzy efektywnością techniczną a skalą produkcji mają charakter nieliniowy, a w układzie graficznym dla niemal wszystkich gospodarstw rolnych w kraju przy uwzględnieniu powierzchni użytków rolnych jako zmiennej grupującej przyjmują kształt litery U. Odmienne ukierunkowanie produkcyjne różnicuje efektywność techniczną niejednorodnie w klasach o odmiennych wielkościach ekonomicznych. Ocenianie wpływu tej cechy za pomocą prostych zależności, może w wielu przypadkach prowadzić więc do błędnych wniosków. Nie stwierdzono natomiast występowania statystycznie istotnych różnic w zakresie efektywności technicznej w grupach wydzielonych na podstawie prawnej formy organizacji przedsiębiorstwa i formy własności majątku (formy prawno-organizacyjnej) w próbie IERiGŻ-PIB.
Wsparcie budżetowe rolnictwa bezpośrednio bardzo pozytywnie wpływa na efektywność finansowo-ekonomiczną wielkotowarowych przedsiębiorstw rolnych poprzez poprawę opłacalności działalności gospodarczej i płynności. W prowadzonych badaniach na podstawie wskaźników korelacji i modeli regresji wielorakiej wykazano jednak negatywny wpływ subwencji na efektywność techniczną, a więc pośrednio na działalność operacyjną. Świadczy to o przewadze instrumentów o charakterze dystrybucyjnym w badanej zbiorowości, które przyczyniają się do pogorszenia technicznego wykorzystywania zasobów produkcyjnych.
Efektywność na poziomie alokacyjno-finansowym badano na podstawie stopnia pomnażania wartości właścicielskiej przy użyciu jako wskaźnika indeksu tworzenia wartości (VCI). Koszt kapitału własnego dla wskaźnika VCI został obliczony z wykorzystaniem modelu opartego na twierdzeniach Modiglianiego i Millera dla gospodarki bez podatku dochodowego. Uzyskane wyniki analizy finansowej wskazują, że do momentu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej badane wielkotowarowe przedsiębiorstwa rolne jako cała zbiorowość nie były zdolne pokryć kosztu kapitału własnego. Pomnażanie wartości właścicielskiej w całej zbiorowości obserwowano dopiero od 2004 roku, jednak w sposób zróżnicowany w poszczególnych grupach. Znacząco niższy poziom wskaźnika VCI był obserwowany jedynie w jednoosobowych spółkach Skarbu Państwa. W części było to pochodną słabych wyników finansowych przez nie uzyskiwanych, zwłaszcza przez podmioty zajmujące się chowem i hodowlą koni.
Oddziaływanie przedsiębiorstw wielkotowarowych na środowisko naturalne zostało zbadane za pomocą wskaźników cząstkowych – cech diagnostycznych. Dobierając estymatory pośrednio bazujące na najlepszych praktykach rolniczych, starano się objąć pomiarem jak najszersze spektrum wpływu gospodarstw na środowisko naturalne. W prowadzonych badaniach zbudowano wskaźnik syntetyczny oddziaływania przy wykorzystaniu bezwzorcowej wielowymiarowej analizy porównawczej (WAP). Konstatacją z przeprowadzonych badań w tym zakresie jest to, że w zbiorowości prywatnych przedsiębiorstw stwierdzono znacznie niższą efektywność wykorzystania kapitału naturalnego w stosunku do spółek państwowych. Stwierdzono również ujemną statystycznie istotną zależności pomiędzy wskaźnikami efektywności technicznej oraz finansowej a syntetycznym wskaźnikiem przyjazności środowiskowej. Może to świadczyć o istnieniu pewnego konfliktu w zbiorowości wielkotowarowych przedsiębiorstw rolnych i grupie jednoosobowych spółek Skarbu Państwa pomiędzy efektywnością środowiskową a realizacją celów biznesowych działalności gospodarczej.
Przeprowadzone badania poszerzają wiedzę w zakresie trzech głównych wymiarów efektywności: technicznej, alokacyjno-finansowej oraz przyjazności środowiskowej. Nie wyczerpują jednak problematyki oceny funkcjonowania przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych.
Cytowanie: Kagan, A. (2025). Efektywność wielkotowarowych przedsiębiorstw rolnych w Polsce po akcesji do UE. Studia i Monografie, 206. IERiGŻ-PIB.
